Fəlsəfənin və kültürün uzaq qıyıq gözləri



Təfəkkür dəyişdikcə insan övladı yeni modellər hazırlayıb ortaya qoymağa başladı. Əvvəllər belə inanc mökəm idi ki, xalqların inkişafı sırf onların inteqrasiyasından asılıdır. Məşhur sosioloq Emil Dürkheym bu halı ifadə edtmək üçün dünya millətlərini sosioloji qruplara böldü və onların ortaq olan nüanslarını yazmağa başladı. Emil Dürkheymin birinci qrupuna daxil olanlar tamamilə açıq, inteqrasiyanın hər formasını qəbul edən toplumlar idi. Təkamül birbaşa əlaqələrdən daha çox, əlaqələrin bir-biri ilə çulğalaşması ilə həmahəng görünürdü. Ancaq dünya inkişaf etdikcə gördük ki, bu prinsiplərə heç kim əməl etmir. Yəni artıq nə qədər bir-biri ilə qarışsa da xalqlar üçün maraqlı olan mühafizəkarlıqdır. Çünki qlobalist yalanlar milli özünüdərki zədələyir və kövrək sosium elementlərinin işartısı olur.

Bütün gün ərzində dünya sisyasi arenalarında gələcəyi və durumu müzakirə olunan, mətbuatdan ancaq xaosla təqdim olunan ölkələrin xalqlarının hamısında stabillik qətiyyəın yoxdur, ona görə də həmin Şərq xalqları xoşbəxt olmağı bacarmırlar. Ancaq burada maraqlı bir məsələ də ortaya çıxır ki, dağıntılar baş verən Yaxın Şərq arealının ölkələri heç vaxt açıq cəmiyyət modelinə uyğun gəlməyiblər. Sosioloji birinci qrupa ən yaxşı örnəklərin başında indiki Qərb ölkələri dayanır, Şərqdə isə buna örnək Azərbaycan, Türkiyə, Yaponiya sayıla bilər. Təbii ki, elmi-texniki tərəqqi baxımdan sadalanan ölkələr arasında əməli fərqlər var, lakin gəlin, xarakteristikanı özümüzdən yox, sadalanan meyarlar üzərində aparaq. Çünki hər üç ölkə nə tam qapalı avtoritar cəmiyyətlərə malik deyil, nə də kosmopolitik həmlələrə boyun əyəcək qədər laxlanan konservantlığa malik deyillər.

İkinci qrup ölkələr yarım qapalı ölkələr sayılırdı. Buna ən bariz nümunə isə indiki macarlar, xorvatlar və Şərqi Avropa slavyanları ola bilər. Üçüncü qrup tam qapalı, dizfunksional, ifrat müdafiə elementləri ilə dış dünyadan tamamilə təcrid olunmuş ölkələri və sakinləri özündə ehtiva edir. Şimali Koreya, İran, qəsbdən öncəki Əfqanıstan, İndoneziya və sair. Bu qrup xalqların təkamülsüz qalması ehtimalı orta əsrlərə görə mütləq idisə, ən yeni təkamülçülükdə tərəqqi cəmiyyətin açıqlığı, ya da qapalılığı ilə ölçülmür. Kim Çen İn fəlakətinə rəğmən Şimali Koreya atom, nüvə sənayesi və kimyada ciddi inkişafa nail olan ölkədir, baxmayaraq ki, bu bütün dünya üçün ciddi təhdid elementidir. Daha sonra digər məşhur sosioloq Paderson özünə qapalı xalqlar yanaşmasını yaratdı. Nə ünsiyyət və dialoqlardan qaçmayan, nə də öz mövcudluğunu sual altına salmayan xalqlar bu qəbildən idi. Padersona görə həm çox geniş spektrli, əlaqələrə aludə olan dövlətlər, həm də aşırı formada qapalı təcrid cəmiyyətləri gələcəkdə özünə layiqli yer tapa bilməyəcək.

Bunların yerinə isə dünya ilə anlaşmağı bacaran, lakin tamamilə daxili infrastruktura köklənən ölkələr rifahın təntənəsini tuta biləcəklər. Bunların başında sözsüz ki, Yaponiya dayanır. Bir məqamı qeyd edim ki, Qərbin antik yunan-roma fəlsəfi irsi olsa da, Şərqin də öz elmi, fəlsəfi uğurları az deyildi, daha öncəki yazılarda bu məsələlərə müəyyən mənada toxunduğum üçün geniş yazmaq istəmirəm. Dünya əhalisinin imperativ təfəkküründə daha çox orijinalın saxtalaşdırılması ilə ad çıxarsa da, Çin iqtisadiyyatı istehsal münasibətləri və sənaye əsrinin ən güclü ölkələrindəndir. Eynilə unutduğumuz Tayland və Vyetnam faktoru kimi.

Yaponiya tarixin ən iyrənc fəlakətini yaşayan ölkədir. Yaponiyanın Xirosima və Naqasaki şəhərləri insanlıq ayıbının, beynəlxalq irticanın ən ağrılı halını yaşadı. Özü də bu hal dünyada ilk və arzu edək ki, son dəfə yaşanan atom bombasının atılmağı ilə bir nəsili silkələyə bilərdi. Baxın, Çernobıl qəzasından sonra orada insanlar ayağa qalxa bilmədi, bölgə tamamilə sıradan çıxdı, ancaq iki atom bombalı hücuma məruz qalan Yaponiya ekoloji tarazlığı əldə etmək üçün uzun illər dayanmadan çalışdı, yaşıl təbiət layihələrinə sayısız könüllü cəlb etdi, özünün tarixiylə barışmazlıq yerinə, halıyla barışdı və islahatlar, reforma və yeniliklər ilə heç gözlənməyən bir inkişaf nöqtəsinə çatdı. Yapon modeli bir ölkə timsalında insan kapitalının önəmini bütün xalqlara göstərdi. Yaponiyanın ən çox bilinən özəllikləri heç şübhəsiz, robot texnologiyası və süni intellekt sahəsndə etdiyi inqilabi cəhdləridir, bir də milli mətbəxlərinə məxsus çiy balıq yeməyi Suşi. Lakin bu xalq həm mühafizəkar, həm milli qürura malik, həm də dünyadan qaçmamağın ortaq tərəflərini birləşdirərək çox gözəl bir misal olmağa nail oldu. Bu ölkəyə ilk dəfə bəlkə bir çoxumuzun yadında qalan uşaqlıq futbol cizgi filmləri ilə maraq duydum. Həmyaşıdlarımızın yadında qalar, Tsubasa, Vakabayaşi, Kenji obrazları, ardınca məşhur küçə döyüşləri oyunu və onun ekranlaşdırılmış versiyaları ilə Yaponiya sirrli bir ölkə kimi beyinimizə həkk olundu, onda heç biz onun robot sənayesi barədə o qədər də çox anlayışa malik deyildik.


Yaponiya fəlsəfəsinin incəliklərinə varanda burada Uzaq Şərqin insana yanaşmasının tamam orijinal olmağı ilə üz-üzə qalırıq. Yaponların Kayzen fəlsəfəsi yeni insan axtarışlarının nəticəsində ortaya çıxdı. Kayzenin terminoloji mənası “Kai”-dəyişim, “Zen”- yaxşı olmaq kimidir. Birləşdirəndə “daha yaxşı dəyişim” mənasını verir. Bir məsələni deyim ki, Kayzen İkinci Dünya Müharibəsindən sonra bir siyasi idarəetmə fəlsəfəsi kimi meydana gəlsə də, onun bütün əsas müddəalarını rahatlıqla gündəlik həyatda tətbiq etmək mümkün olduğu üçün kütlələrə çıxış tapa bildi. Kayzenin məğzində xeyirli olmaq dayanır. Burada konkret fərd, ya da sosial birliklər olmağından asılı olmayaraq, xeyirli olmaq əsas ideya qaynağıdır. Xeyirli olmağln kökündə qənaətcillik dayanır. Qənaətcillik Kayzen fəlsəfəsinin əsas şərti idi, digər adıyla israfçılığı önləmə adlanır. Kayzen fəlsəfəsi insanlaşmağı qənaətdən sonra mühüm faktor sayır. Diqqət çəkən əsas məsələ odur ki, Kayzendə insanlaşmaq insanın özünün mükəmməl varlıq keyfiyyətlərini istifadə etməsinə dönmək kimi qələmə verilir, çünki zen inancında insanların öz güclərini dərk etməkdə bir ömür aciz qalmaları vurğulanır. Fəlsəfənin daha sonrakı pilləsində planlaşdırma dayanır.

Anidən və qəfləti reaksiyaları məsuliyyətsizliklə bərabər tutan Kayzen düşüncəsinə inananlar həyatın hər yerində planlaşdırmanın önəmini qeyd edir. Tutaq ki, yapon ailələrinin məişət psixologiyasını araşdıran nəzəriyyəçilər belə qənaətə gəldi ki, nəinki gündəlik, onlar aylıq və illik edəcəkləri işlərin planlarını tutur, evlərdə təqvim cədvəlləri asırlar, amma bizdə olsa, əksi baş verərdi böyük ehtimalla və nəzəriyyəçilər bu baxımdan bizim cəmiyyəti son sıralarda qeyd edərdi. Kayzen Qərb fəlsəfəsindən və Şərqin bütün təlimlərindən tamam fərqlidir. Qısa vaxtda nəticəyə köklənən Qərb rasionalizmi və əbədiyyəti arayan Şərq idealizmindən fərqli olaraq Kayzendə insanın bir ömür boyu düşünməsi, çalışması və tələsməməsi əsas sayılır. Kəmiyyət Kayzendə heç bir yerə sahib deyil, onlar dəyişikliklərdə keyfiyyətin mühüm olduğunu müdafiə edir və istehsal, düşüncə və münasibətlərin keyfiyyətindən yazırlar. Kayzenin əsas ideoloqlarından hesab olunan Masaaki İmai yapon kültürü olsa da, Kayzenin istənilən cəmiyyətə rahatlıqla tətbiq olunmasına inanır. Kayzen fəlsəfəsini həyatımıza uyğulamaq üçün Masaaki İmainin tövsiyələrinə nəzər yetirək. Öncə sevməyi öyrənmək lazımdır. Daha çox sevməliyik, sevmədiyimiz vərdişlərimizə belə sahiblənməliyik, sahiblənmə duyğusunun olmadığı hər yerdə axsaqlıq hökm sürür. Plan qurmalıyıq və ən əsası öyrənməliyik.


Zen anlayışı Hindistanla bağlıdır, burada çox da təşəkkül tapmayaraq Çinə, 12-ci əsrdə isə Yaponiyaya keçərək Kayzen fəlsəfəsi ortaya çıxana qədər Zen-buddizm kimi intişar edir. Zen-Buddizm də pisliklərdən və pis düşünmədən kənara çıxışdır. Sonralar ortaya çıxan Təsəvvüf düşüncəsində olduğu kimi, burada da insanın mənəvi arınması, öz içinə səyahəti əsas məqsəddir. İnsan üçün keçmiş peşmanlığı bir heç kimi qiymətləndirilir zen-buddistlərin fəlsəfəsində. Əsas olan bu günü tutmaq və gələcəyi inşa etməkdir. Zen təlimində düşüncələr və zehin insanın ən böyük sərvəti hesab olunur. Bütün yapon fikirinə hakim olan sadəlik və şişirtmələrdən xilas burada da əsasdır. Onlar inanır ki, insan özünə artıqlıq edən hər şeyi tapa bilər, rahat və qayğısız bir yaşam şərtləri üçün bütün artıq əşyalardan, psixoloji basqılardan və situasiyalardan xilas olmaq lazımdır. İnsanın ən rahat halı eqosuzluq halı hesab olunur. Məşhur zen-buddistlərdən olan Sooseki Natsime yazır: “Nə qədər qabiliyyətin olsa da, həyatda hər şey istədiyin kimi gedə bilmir. Batan günəşi geri çevirə bilməzsən, axan çayı tərsinə axdırmağa nail olmazsan, ona görə, insanın eqosunu nizamlayaraq özünü dəyişməkdən başqa çarəsi yoxdur”.

Yaponların buddizmi dəyişdirdiyi kimi, Konfutsiçiliyi də özlərinə xas izah etdiyi bilinir. Konfutsiçilik ölkəyə bir qədər gec, 17-ci əsrdə daxil oldu. Konfutsiçiliyin kökükndə dayanan xeyir və şər mübarizəsi yapon təfəkküründə reformaya məruz qaldı. Biz həm Çin, həm də yapon düşüncə tərzlərini və fəlsəfi fikir tarixini araşdıranda ortaya maraqlı fərqlər çıxır. Necə ki, buddizmi yaponsayağı izah etdilər, eyni formada Kofutsinin bütün etik konsepsiyalarını qəbul etsələr də, onun mərkəzində dayan problematikanı inkar etdilər. Yaponiya xalqı şəri, qaranlığı həmişə kənara atmağa üstünlük verirdi. İndinin özündə belə Yaponiyada fəlsəfə dərsləri Çindəkindən tamamilə seçilir. Məsələn, Çində fəlsəfə sabit Mao Tszedunun sol ideologiyası ilə ağır formada tədris olunsa da, Yaponiyada daha çox irrasional meyilli fəlsəfə öyrədilir, baxmayaraq ki, ölkənin bütün əsas ayaqda qalma gücü irrasionallıqla daban-dabana ziddiyət təşkil edən texniki elmlərdən asılıdır. Yaponiyada Konfutsi ideyaları şərin rədd edilməsi, ancaq xeyir və yaxşılıq üzərinə köklənmiş şəkildə mənimsənildi.


Yaponların ənənvi dini olan Sintoizm də qarışıq fəlsəfi təlimlərin toplumda yayılmağı ilə doğuldu. “Tanrıların yolu” kimi tərcümə olunan “şinto” sözündən törəyən təlim animizm mənşəlidir. İbadət əsas politeist köklüdür, müxtəlif Tanrılarla bərabər, ölülərin ruhuna da sitayiş olunur. Sintoizmin ruh anlayışı hardasa təbiət fəlsəfəsiylə də toqquşur. Sözsüz ki, oxşarlıq aparmaqdan uzağam, lakin idealist çalarlı olsa da, sintoistlər də ruhun yalnız insana xas olmadığına inanır, bitkinin, təbiətin, əşyanın da ruhu olduğunu deyirlər. Bütün dinlərə xas olan ruhların həyatı burada da var idi, ancaq burada sadəcə insan deyil, bütün yaradılan hər şeyin ruhundan bəhs olunur. Sintoistlərin Yaponiyada sayısız məbədləri mövcuddur, dünyada 100 milyona yaxın sintoist yaşayır. Fəlsəfə tarixinə dair qaynaqlarda sintoizmin eramızdan əvvəl 7-ci əsrdən bu yana mövcud olduğu qeyd olunur. Sintozimin ənənəvi dinlərdən fərqi xüsusi şəxslərin, ya da elçilərin olmamağıdır, onlara görə mövcud olan bu milli düşüncə, din sisteminin xüsusi yaradıcısı yoxdur. Sintoizmin keçdiyi üç mərhələ var. Birinci mərhələ erkən yapon fəlsəfəsini əhatə edir, mifologiyanın təsirində olan, Buddizmlə həmahəng addımlayan erkən sintosit çağ. İkinci mərhələ 1192-ci ildən başlayır, Buddizm və Sintoizm bir-birindən xilas olur, tamamilə ayrılır və bu mərhələ 1868-ci ilə kimi davam edir. Son mərhələ isə artıq oturuşmuş milli sintoist ənənələrin olduğu və bu günü də əhatə edən mərhələdir.

1868-ci ildə Buddizmdən reformla ayrılan Sintoizm 1990-cü ilə qədər dövlət kültürü kimi qorunmaya başlandı. Lakin 20-ci əsrdə Yaponiyada dini fərqli hər insanın olduğu nəzərə alınaraq sintoizmdən dövlət himayəsi əlini çəkdi. Bu inancı qəbul edənlər 1946-cı ilə kimə imperatora dinin qoruduğu şəxs kimi baxır və onu “tanrı oğlu” kimi adlandırırdılar, eynən xristianlıqda olduğunun bir az fərqli forması. Lakin 1946-cı ildən, yaşanan fəlakətlərdən sonra idarə edənlərin ilahiliyi sarsıldı və Sintoizm siyasət ilə bağlarını qırdı. Sintoizm bəlkə də modern çağın ən çox ilahisi olan dini inancıdır. Burada 8000 civarlnda Tanrı mövcuddur, lakin əsas aktuallığını qoruyan bir mənəvi inanc sistemi olaraq Yaponiyanin texnoloji inkişafıyla ziddiyət təşkil etmir, əksinə onu sürətləndirməyə nail olur.

Öz ənənələrinə sayğı və bağlılığı, milli kültürə hədsiz qovuşmanı təmsil edən sintoist düşüncə həlimliyi, ruhi təskinliyi ilə radikallıqdan tamamilə uzaq formada bir mühafizəkar düşüncənin elmlə bərabər addımlaya bilməsinin timsalını bütün dünyaya qürurla nümayiş etdirir. İnancda kainat yumurta formasında əmələ gəlmiş kimi göstərilir, varlıq Şərq fəlsəsəfidəki mütləq və nisbi varlıq mahiyyətindən çıxaraq yer, göy və yeraltı kimi üç qisimə parçalanır. Hürufilik kimi burada da hər bir varlığın bir Tanrı daşıdığına inanılır, sadəcə Hürufi fəlsəfəsində insandan bəhs olunursa, Sintoizm fəlsəfəsində hər var olanın müqəddəs olmağına inanc möhkəmdir. Sintoizmdə ölülərin daim yaşayanlara möhtac olduğu, yaşayışın var olması üçün isə ölümün olmağının zərurəti söylənir, burada həyat tarazlığının qorunması baxımından disbalansın ortadan qalxması çox incəliklə qeyd olunur. Onların ailəyə yanaşması önəmlidir. Ailəni varlıqların vəhdəti kimi gördüyündən və hər varlığın ilahi bir ruha sahib olduğuna inandıqlarından ailə bir din kimi qələmə verilir.

Təbiətdə baş verən tufan, daşqın, qasırğa və sair təbii fəlakətlərin də ilahi bir missiyaya sahib olduqları vurğulanır, sonrakı yazılarda Haruki Murakami yaradıcılığında bu məsələlərə necə toxunulduğunu da qeyd etməyi düşünürəm. Yunan çoxallahlı təlimlərində olduğu kimi sintoistlər də Tanrılarını kişi və qadın cinslərinə bölür. “İzanagi” dedikləri kişi, “İzanami” deikləri isə qadın ilahilərdir. Sintoizmin iki əsas kitabı var, birinci və ən qədimi olanı Kojiki kitabıdır. Burada insanlığın və dövlətlərin başlanğıcından bəhs olunur, siyasi çalarların mövcudluğu açıq-aydın sezilir. İkinci kitab Nihongi kitabıdır. Daha çox birinci kitabın şərhinə də bənzəyir. Nihongidə bütün insanların həm özləri, həm digər xalqlar, həm də təbiət qarşısında missiyasının olmağı göstərilir. Ənənələrin, dinlərin, mühafizəkarlığın inkişaf və tərəqqinin, elmin əleyhinə olduğu vurğulanır, amma özüm də daxil olmaqla, bir çox insanı heyrətə gətirən Yaponiya misalında biz tamam fərqli bir mənzərənin şahidi oluruq.

Sintoizm həm sırf milli bir dindir, dini ideallara xas olan ilahiləşmiş və müqəddəs hesab olunan varlıqlardan bəhs olunur, özü də dünyada yayılan bütün dinlərdən daha ifrat və çox sayılı olmağı ilə seçilir. Bundan əlavə, sintoist təfəkkür yaradılış, təkamül, səbəb-nəticə əlaqələri ilə bağlı özlüyündə bir çox ideyanı yayan fəlsəfi təlimin bazasıdır. Ən əsası etik konsepsiyaların, estetik tövsiyələrin yer aldığı ictimai-mədəni nəzəriyyə formasıdır.

Yaponiya modelinin sirri başqalarına qarışmadan öz inanclarında yaşamaqlarıdır, onlar üçün Sintoizmin qeyri-millətlərdə yayılması ilgi çəkmədi heç vaxt.
P.S. Bəzən, “çox uzağa getməyək, götürək Yaponyanı” deyirik, yersiz ifadədir, mənəvi, idraki açıdan çox uzağa getməliyik, ən azından indiki halımızdan.


Tarix: 08.12.2015

3790